Ovako nas reditelj Dejan Janković „priprema“ za pakao Polarnog kruga i norveškog Krvavog puta, zarobljavanje, internaciju, transport, dolazak na norveško tlo, okrutnost nemačkih i norveških stražara, a i svojih zemljaka, „kapoa“ i kriminalaca, studen, glad, ropski rad, streljanja, umiranja od iscrpljenosti i gubljenja vere u ljudski rod… Kontakti sa lokalnim stanovništvom i norveškim radnicima na gradilištima, dileme oko bežanja i represalija nad onima koji ostaju, godine torture koje ostavljaju trag na psihu i ponašanje čoveka, pomoć Norvežana, bežanja u Švedsku, groblja i spomenici rasuti po severnoj polulopti.

Treba napomenuti da se najveći broj ljudi u publici (a i na našim prostorima) prvi put sreće sa ovom temom, što se moglo čuti u razgovoru i komentarima posle predstave. Izuzev nas u društvima prijateljstva u Norveškoj i Srbiji, udruženja srpskih iseljenika u Norveškoj, ljudi po prijateljskim opštinama u obe zemlje, potomaka interniraca i retkih istoričara koji više ili manje poznajemo ovaj deo istorije, ova tema je gotovo skrajnuta iz škola, udžbenika, istraživanja.

Uvodni deo predstave oko trojnog pakta, 27. marta i vojnog udara (koji je svima u Srbiji manje-više poznat) zauzima previše prostora i vremena u odnosu na glavnu temu – internaciju u Norvešku. Očito je reditelj – Dejan želeo da sudbinu Kraljevine Jugoslavije i Srbije potencira kao „slamku medju vihorovima“, gde velike sile od malih zemalja prave lutkarsko pozorište i povlače konce prema svojim interesima, tako da se strašni II svetski rat i okupacija na našim prostorima pretvara u krvavi gradjanski, u našem slučaju i bratoubilački rat!

Utisak je da su reditelj i izvanredni glumci – istovremeno i istraživači ove teme, u želji da predstave grozote ovog dela istorije II svetskog rata, akcent stavili više na tamnu i bestijalnu prirodu nemačkih i norveških nacističkih SS stražara i domaćih (hrvatskih i srpskih) kapoa i kriminalaca. Taj skrajnuti segment istorije „Krvavog puta“ svima nama koji se bavimo internacijom u Norvešku bio je dobro poznat. Otvaranjem svih nemačkih, norveških i naših arhiva i više tekstova u norveškim novinama, kao i nekoliko knjiga – istraživanja koje se pojavljuju u poslednjih nekoliko godina, dokumentovano se vidi da nemačkim nacistima pomoć u torturi pruža i jedan broj norveških stražara, a kapoi i kriminalci iz sopstvenih naroda u tome svesrdno učestvuju. To je samo dokaz da u svakom žitu ima kukolja i da to ne treba prenebegavati ni zataškavati, ali smo svi imali utisak da je toga bilo previše u predstavi u odnosu na kontakte sa lokalnim stanovništvom, pomoć u hrani i odeći norveških „srpskih majki“, do gradnje Srpske kuće – skrovišta za prezimljavanje, skrivanje begunaca i prevodjenje do slobode u Švedsku. I onog najvažnijeg što se održalo do današnjih dana – iz poznanstava i kontakata sa lokalnim stanovništvom i norveškim sapatnicima na ropskom radu, i iz najmračnijih vremena opstaju lična prijateljstva, bratske opštine i udruženja izmedju dva naroda sa krajnjeg juga i severa Evrope.

U neformalnoj „anketi“ prisutnih posle predtave bilo je očogledno da se ni jedna generacija, počev od poratnih pa do današnjih učenika i studenata sa ovom temom nije srela u školskim knjigama, odnosno da se stradanje u Norveškoj ne pominje ni jednim pasusom u našim udžbenicima koji obradjuju II svetski rat.

Inače, glumci su izvanredno, menjajući više uloga, gotovo bez scenografije i sa malo rekvizita ostavili upečatljiv utisak u svakom liku koji su tumačili, a posebno su iznenadili publiku izjavom sa scene da su pripremajući predstavu imali i ulogu istraživača ovog dela naše teške istorije.

Obzirom na mali broj glumaca, neznatnu scenografiju – rekvizitu, ovih dana ćemo sa rediteljem, Dejanom Janković razgovarati o gostovanjima predstave po gradovima Srbije i eventualno ex YU, mislim da ćemo početi od Norveške kuće i prijateljskih opština, a trudićemo se da predstava stigne i u krajeve koji za ovu temu nisu ranije čuli.

Uz čestitke reditelju i glumcima, Norveško društvo Srbije posebnu zahvalnost izražava Dobrili Radulović i Savezu srpskih udruženja u Norveškoj na inicijativi i zalaganju da se ova tema, pored literature, filma („Krvavi put“), pojavi i kao pozorišna predstava.

Dragan Marković, generalni sekretar

Fotografija sa predstave, autor Gunnar Somby.